นนทบุรี

 

จาก คลังปัญญาไทย, สารานุกรมฟรี

[แก้ไข] ประวัติความเป็นมา

นนทบุรี จังหวัดนนทบุรี เป็นเมืองเก่าแก่มาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ตำบลที่ตั้งเมืองนนทบุรีขึ้นมาครั้งแรกนั้นมีชื่อว่า บ้านตลาดขวัญ ต่อมาได้ยกฐานะขึ้นเป็นเมืองนนทบุรี เมื่อ พ.ศ.2092 ในรัชกาลสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ดังปรากฏหลักฐานในพระราชพงศาวดารว่า “ฝ่ายสมเด็จพระมหาจักรพรรดิราชาธิราชเจ้า ให้สถาปนาที่พระราชทานเพลิงศพนั้น (พระราชทานเพลิงศพสมเด็จพระศรีสุริโยทัย) เป็นพระเจดีย์วิหารสำเร็จแล้ว ให้นามชื่อ วัดสบสวรรค์ แล้วสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตรัสว่า ไพร่บ้านเมืองตรี จัตวา ปากใต้ฝ่ายเหนือ เข้าพระนครครั้งนี้น้อย หนีออกอยู่ป่าดงห้วยเขา ต้อนไม่ได้เป็นอันมาก ให้เอาบ้านท่าจีน ตั้งเป็นเมืองสาครบุรี (คือจังหวัดสมุทรสาคร) ให้เอาบ้านตลาดขวัญตั้งเป็นเมืองนนทบุรี ให้แบ่งเอาแขวงเมืองราชบุรี แขวงเมืองสุพรรณบุรี ตั้งเป็นเมืองนครชัยศรี (พระราชพงศาวดารสยาม จากต้นฉบับของบริติชมิวเซียม)”

บ้านตลาดขวัญเป็นดินแดนแห่งความอุดมสมบูรณ์และเป็นสวนผลไม้ที่มีชื่อแห่งหนึ่งของกรุงศรีอยุธยา ฝรั่งต่างชาติที่ได้เดินทางเข้ามาค้าขายและเจริญสัมพันธไมตรีกับกรุงศรีอยุธยาต่างก็ได้บันทึกเอาไว้ ดังปรากฏในจดหมายเหตุบันทึกการเดินทางของลาลูแบร์ ชาวฝรั่งเศสผู้ซึ่งเดินทางเข้ามาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชว่า “สวนผลไม้ที่บางกอกนั้น (หมายถึงกรุงเทพฯ ในปัจจุบัน) มีอาณาบริเวณยาวไปตามชายฝั่ง โดยทวนขึ้นสู่เมืองสยามถึง 4 ลี้ กระทั่งจรดตลาดขวัญ (TALACOUN) ทำให้เมืองหลวงแห่งนี้อุดมสมบูรณ์ไปด้วยผลาหาร ซึ่งคนพื้นเมืองชอบบริโภคกันนักหนา (จดหมายเหตุลาลูแบร์)

นอกจากนี้ ยังมีดินแดนทางตอนใต้ของตลาดขวัญอีกแห่งหนึ่งชื่อว่า ตลาดแก้ว ตลาดแก้วแห่งนี้เข้าใจว่าคงจะมีความสำคัญควบคู่มากับตลาดขวัญตั้งแต่ก่อนจะตั้งเป็นเมืองนนทบุรีแล้ว เพราะปรากฏในจดหมายเหตุของลาลูแบร์ว่า “ตำบลสำคัญ ๆ ที่แม่น้ำสายนี้ (หมายถึงแม่น้ำเจ้าพระยา) ไหลผ่านคือ แม่ตาก อันเป็นเมืองเอกของราชอาณาจักรสยามที่ตั้งอยู่ทางทิศเหนือหนพายัพ ถัดจากนี้ต่อมาก็ถึงเมืองเทียนทองหรือเชียงทอง กำแพงเพชรหรือกำแพงเฉย ๆ ซึ่งบางคนออกเสียงว่ากำแปง แล้วก็มาถึงเมืองนครสวรรค์ ชัยนาท สยาม ตลาดขวัญ ตลาดแก้ว และ บางกอก

สำหรับบริเวณอันเป็นที่ตั้งของตลาดแก้วในปัจจุบันนี้ยังไม่ทราบแน่ชัดว่าอยู่ตรงไหนแน่มีผู้สันนิษฐานว่าอยู่แถววัดปากน้ำ ตำบลสวนใหญ่ อำเภอเมืองนนทบุรี ขึ้นไป เมื่อสุนทรภู่แต่งนิราศ ภูเขาทอง เมื่อ พ.ศ.2371 ปรากฏว่าตลาดแก้วได้เลือนลางไปแล้ว คงเหลือแต่เพียงตลาดขวัญเท่านั้น

ตัวเมืองนนทบุรีเดิมนั้นตั้งอยู่ที่ตำบลบางกระสอในปัจจุบัน โดยมีวัดหัวเมือง (ปัจจุบันเป็นวัดร้าง ทางราชการใช้เป็นสถานที่สร้างโรงพยาบาลพระนั่งเกล้า) เป็นเขตเหนือและมีวัดท้ายเมืองเป็นเขตใต้

พ.ศ.2081 สมเด็จพระมหาจักรพรรดิได้โปรดเกล้าฯ ให้ขุดคลองลัดจากคลองบางกรวย (แม่น้ำเจ้าพระยา) ริมวัดชลอไปทะลุวัดมูลเหล็ก (ปัจจุบันคือวัดสุวรรณคีรี)

พ.ศ. 2179 พระเจ้าปราสาททองโปรดเกล้าฯ ให้ขุดคลองลัดตอนใต้วัดท้ายเมืองไปทะลุออกหน้าวัดเขมา เพราะแต่เดิมมาแม่น้ำเจ้าพระยาไหววกเข้าแม่น้ำอ้อมมาทางบางใหญ่ แล้ววกเข้าคลองบางกรวยข้างวัดชลอมาออกหน้าวัดเขมา เมื่อขุดคลองลัดแล้วกระแสน้ำเปลี่ยนทางเดินไหลเข้าคลองลัดที่ขุดใหม่ นานเข้าก็กลายเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาใหม่ดังปัจจุบัน ส่วนแม่น้ำเจ้าพระยาเดิมก็ตื้นเขินกลายเป็นคลองไป

พ.ศ.2208 สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทางเห็นว่า ตามที่แม่น้ำเปลี่ยนทางเดินใหม่นั้น ทำให้ข้าศึกประชิดพระนครได้ง่าย จึงโปรดเกล้าฯ ให้สร้างป้อมปราการตรงปากแม่น้ำอ้อมและโปรดให้ย้ายเมืองนนทบุรีมาอยู่ปากแม่น้ำอ้อมด้วย (ต่อมาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้รื้อป้อมและเมืองบางส่วน เพื่อนำอิฐไปสร้างวัดเฉลิมพระเกียรติ และบางส่วนก็ถูกกระแสน้ำพัดเซาะพังทะลายลงน้ำไป ปัจจุบันเหลือแต่ศาลหลักเมืองเท่านั้น)

นอกจากป้อมที่ปากแม่น้ำอ้อมแล้วเข้าใจว่าในสมัยกรุงศรีอยุธยาคงจะได้มีการสร้างป้อมไม้เอาไว้ที่บริเวณวัดเฉลิมพระเกียรติในปัจจุบัน เพราะปรากฏหลักฐานจากจดหมายเหตุรายวันของบาทหลวง เดอ ซัวซีย์ ผู้ซึ่งเดินทางร่วมมากับคณะราชทูตของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ที่เข้ามาเจริญทางพระราชไมตรี ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชเมื่อ พ.ศ.2228 ว่า “เช้าวันนี้เราผ่านป้อมที่ทำด้วยไม้ 2 ป้อม ป้อมหนึ่ง ยิงปืนเป็นการคำนับ 10 นัด อีกป้อมหนึ่ง 8 นัด ที่มีแต่ปืนครกเท่านั้น ดินปืนดีมากทีเดียว ป้อมทางขวามือเรียกป้อมแก้ว และป้อมทางซ้ายมือเรียกป้อมทับทิม ณ ที่นี้เจ้าเมืองบางกอกก็กล่าวคำอำลาและอ้างเหตุว่าได้ควบคุมเรือขบวนมาส่งจนสุดแดนที่อยู่ในความ ปกครองของเมืองบางกอกแล้ว แล้วก็ลาท่านราชทูตกลับไป”

และในปี พ.ศ.2230 เมื่อลาลูแบร์เป็นราชทูตเข้ามากรุงศรีอยุธยา ก็ได้กล่าวถึงป้อมไม้แห่งนี้ไว้ด้วย โดยที่เขียนเป็นแผนที่เอาไว้อย่างชัดเจนตามหลักฐานดังกล่าว จึงเข้าใจว่าป้อมแก้วคงตั้งอยู่ ณ บริเวณตลาดแก้ว ส่วนป้อมทับทิมเข้าใจว่าคงตั้งอยู่ ณ บริเวณหน้าวัดเฉลิมพระเกียรติในปัจจุบัน

พ.ศ.2264 ในรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ ได้ทรงโปรดให้ขุดคลองลัดเกร็ดที่อำเภอปากเกร็ด ดังปรากฏในหลักฐานพงศาวดารว่า “ในปีขาล จัตวาศก ทรงพระกรุณาโปรดให้พระธนบุรีเป็นแม่กลอง เกณฑ์พลนิกายคนหัวเมืองปากใต้ให้ได้คน 10,000 เศษ ให้ขุดคลองเตร็ดน้อยลัดคุ้งบางบัวทองนั้นคดอ้อมหนัก ขุดลัดตัดให้ตรงพระธนบุรีรับสั่งแล้วกราบบังคมลามาให้เกณฑ์พลนิกายในบรรดาหัวเมืองปากใต้ได้คน 10,000 เศษ ให้ขุดคลองเตร็ดน้อยนั้นลึก 6 ศอก กว้าง 6 วา ยาวทางไกลได้ 39 เส้นเศษ ขุดเดือนเศษจึงแล้ว

พ.ศ.2307 ในรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งสุริยามรินทร์ ได้มีเหตุการณ์สงครามเกี่ยวข้องกับจังหวัดนนทบุรี เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นก่อนจะเสียกรุงศรีอยุธยาแก่พม่าเพียงเล็กน้อย คือ เมื่อ มังมหานรธาเป็นแม่ทัพพม่ายกทัพเข้าตีเมืองทวาย เมืองตะนาวศรีได้แล้วยกติดตามตีพวกมอญ มาจนถึงเมืองชุมพรได้โดยสะดวก จึงมีความกำเริบคิดยกเข้ามาตีกรุงศรีอยุธยา ดังปรากฏในพงศาวดารว่า “ครั้น ณ เดือน 7 มังมหานรธาให้แยงตะยุกลับขึ้นไปแจ้งราชการ ณ กรุงอังวะ แล้วจึงปรึกษากันว่า เรามาตีเมืองทวายได้ บัดนี้หาผู้ใดจะต้านต่อฝีมือทแกล้วทหารเราไม่ ควรเราจะยกเข้าไปชิงเอาซึ่งเศวตฉัตร ณ กรุงเทพมหานคร” แล้วมังมหานรธาก็เดินทัพมุ่งเข้าตีกรุงศรีอยุธยาโดยลำดับ จนถึงเมืองนนทบุรี ซึ่งก็ถูกมังมหานรธาตีแตกเช่นเดียวกับเมืองรายทางอื่น ๆ ดังพงศาวดารกล่าว “ครั้ง ณ เดือน 10 พม่ายกทัพเรือลงมาตีค่าย (บาง) บำรุแตก แล้วยกมาตีนนทบุรีได้”

เมื่อพม่าตีได้เมืองนนทบุรีแล้ว ขณะนั้นมีเรือกำปั่นอังกฤษเข้ามาค้าขายที่ธนบุรี จึงรับอาสาช่วยรบพม่า พม่าเอาปืนใหญ่ตั้งบนป้อมวิชาเยนทร์ยิงโต้ตอบกับกำปั่น ในที่สุดกำปั่นถอนสมอหนีไปอยู่ที่เมืองนนท์ เมืองนนทบุรีจึงเป็นยุทธภูมิระหว่างเรือกำปั่นอังกฤษกับพม่า ดังปรากฏในพงศาวดารว่า “ฝ่ายทัพพระยายมราชซึ่งตั้งอยู่ ณ เมืองนนท์นั้น ก็เลิกหนีขึ้นไปเสีย พม่าตั้ง (อยู่) เมืองธนบุรีแล้วจึงแบ่งกันขึ้นมาตั้งค่าย ณ วัดเขมา ตำบลตลาดแก้วทั้งสองฟาก ครั้นเพลากลางคืนนายกำปั่นจึงขอเรือกราบมาชักสลุบล่องลงไปไม่ให้มีปากเสียง ครั้นตรงค่ายพม่า ณ วัดเขมาแล้ว ก็จุดปืนรายแคมพร้อมกันทั้งสองข้าง ฝ่ายพม่าต้องปืนล้มตายเจ็บลำบาก แตกวิ่งออกจากค่าย ครั้งน้ำขึ้นเพลาเช้าสลุบถอยมาหากำปั่นซึ่งทอดอยู่ ณ ตลาดขวัญ ฝ่ายพม่าก็ยกเข้าค่ายเมืองนนทบุรี

สัญลักษณ์ประจำจังหวัด รูปหม้อน้ำลายวิจัตร

คำขวัญประจำจังหวัดนนทบุรี ทุเรียนเหนือชั้น เครื่องปั้นดินเผา เมืองเก่าวัดงาม ตลาดน้ำน่าชม รื่นรมย์สวนสมเด็จ เกาะเกร็ด งามตา พฤกษานานาพันธุ์ บ้านจัดสรรเป็นเลิศ

อาณาเขตการปกครอง

นนทบุรีมีเนื้อที่ 622.3 ตารางกิโลเมตร อยู่ห่างจากกรุงเทพฯเพียง 20 กม. การเดินทางสะดวกทั้ง ทางรถและทางน้ำ นนทบุรีแบ่งการปกครองเป็น 6 อำเภอ คือ อ.เมือง อ.ปากเกร็ด อ.บางกรวย อ.บางใหญ่ อ.บางบัวทอง และอ.ไทรน้อย อาณาเขตติดต่อ ทิศเหนือ

จดจังหวัดพระนครศรีอยุธยา และปทุมธานี 

ทิศใต้

จดจังหวัดกรุงเทพฯ 

ทิศตะวันออก

จดจังหวัดปทุมธานี และกรุงเทพฯ 

ทิศตะวันตก

จดจังหวัดนครปฐม 

แหล่งท่องเที่ยวในเขตอำเภอเมือง

วัดเฉลิมพระเกียรติ อยู่ที่ต.บางศรีเมือง อ.เมือง จ.นนทบุรี เป็นวัดเก่าแก่ สร้างมาตั้งมาตั้งแต่สมัย ร.3 มีพระอุโบสถ ที่สวยงามมาก ด้วยปฎิมากรรมภาพ จิตรกรรมฝาผนัง บานประตูหน้า ต่างแกะสลัก อย่างวิจิตร พิสดาร ร.3 ทรงโปรดให้ รื้อป้อมแราการที่ สร้างในสมัย พระนารายณ์มา ทรงสร้างเป็นวัด พระที่นั่งมูลมณเทียร สร้างขึ้นในสมัย ร.4 หอระฆัง พระอุโบสถ งดงามมาก เป็นฝีมือช่าง 3 ผสม จิตรกรรม ฝาผนัง แบบไทย-อยุธยา กระถางต้นไม้ แบบจีนและช่อดอกไม้ บานประตูแบบฝรั่ง ภายในพระอุโบสถ มีพระมหาสาวก 80 รูป วัดนี้พระอุโบสถ หันหน้าลงแม่น้ำ ซึ่งเป็นทิศตะวันตก ดังนั้น พระประธาน ในโบสถ์ก็ต้อง หันพระพักตร์ ไปทางตะวันตกด้วย ทางวัดมีวิธี แก้เคล็ดด้วนการ สร้าวพระพุทธ รูปขึ้นมา 1 องค์ขึ้นที่ด้านหลัง พระอุโบสถปรากฎว่า พระพุทธรูปองค์นี้ศักดิ์มาก... เจดีย์แบบอยุธยา ขนาดใหญ่ สูง 15 วา ฐานโปร่ง เดินทะลุได้ ภายในเจดีย์ กลวงมองเห็น ความสามารถใน การสร้างได้อย่าง น่าทึ่งทีเดียว นอกจากนี้ยังมี พระบรมสารีริกธาตุให้ คารวะกราบใหว้อีกด้วย

วัดปราสาท อยู่ที่ถนนบางกรวย-บางบัวทอง เป็นวัดที่มีศิลปะ แบบอยุธยา ฝีมือการก่อสร้าง ประณีตมาก แสดงถึงลักษณะ พิเศษของสกุลช่าง นนทบุรี ไม่ว่าจะเป็น ลายหน้าบัน พระอุโบสถ ซุ้มประตู บาน ประตู-หน้าต่าง ภาพ จิตรกรรม ฝาผนังทุกอย่าง ล้วนแต่สวย งามทั้งสิ้น พิพิธภัณฑ์ มนุษย์วิทยา ติดกับศาลากลาง หลังเก่า เป็น พิพิธภัณฑ์ มนุษย์ชาติ วิทยา แห่งแรกของไทย แสดงเรื่องราว เกี่ยวกับชีวิตพืช และโบราณ คดี เปิดให้ชมทุกวัน สวนทิพย์ เป็นสวนพันธุ์ไม้วรรณคดี หลาย ชนิด มีบริเวณ ร่มรื่น น่าไป เที่ยวชม เปิดวัน อังคาร-ศุกร์ อยู่ถนนวัดกู้ ห่าง ตลาดปากเกร็ด ไม่ไกลนัก ติดต่อโทร. 5834540-2 บ้านเครื่องปั้นดินเอามอญโบราณ หรือกวาน อาหม่าน เป็นสถานที่ แสดง นิทรรษการ ผลิตภัณฑ์เครื่องปั้นดินเผา มอญโบราณ ณเลขที่ 19 หมู่ 7 ต.ปากเกร็ต จากหน้า วัดปรมัยยิกาวาส เลี้ยวขวา ไปอีก ราว 50 เมตรก็ถึง ในเขตนี้ชม ชีวิตความเป็นอยู่ ของชาวมาณ อาชีพที่สำคัญ คือการทำ เครื่องปั้นดินเผา มีกรรม วิธีการ ผลิตที่น่าสนใจมาก

ตลาดผลไม้นนทบุรี อยู่ที่ถนนเลียบลำน้ำเจ้าพระยา หน้าศาลากลางจังหวัด มีผลไม้ตามฤดูกาลจำหน่าย จำนวนมาก โดยเฉพาะทุเรียนนนท์ อันลือชื่อของแท้และดั้งเดิม กระท้อนห่อ มะม่วงพันธุ์ต่าง ๆ ชมพู่เพชร และอื่น ๆ อีกมากมาย

แหล่งที่มา: ข้อมูลแหล่งท่องเที่ยวและสิ่งอำนวยความสะดวกทางการท่องเที่ยว การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย www.e-nonthaburi.com http://sunsite.au.ac.th/ThaiInfo/TourismInThailand/Thailand76/Central/nonthaburi/index.html